عدم تدوين و كمى طرفدارانش پايدار نماند . « 1 » 6 . مذهب ظاهرى ؛ بنيانگذار اين مذهب ، ابو سليمان داوود بن على بن خلف ظاهرى ( م 270 ) است . وى نخست مقلّد مذهب شافعى بود ، تا آنكه رياست علمى بغداد به وى رسيد ؛ پس از آن براى خويش مذهب و شيوه‌اى را برگزيد ، كه اساس آن عمل به ظاهر كتاب و سنّت بود ، البتّه به شرط آن كه از خود كتاب و سنّت و يا اجماع ، دليلى بر اينكه خلاف ظاهر مراد است اقامه نشود . او اگر نصّى نمىيافت ، به اجماع عمل مىكرد ، و از قياس پرهيز داشت و معتقد بود عمومات كتاب و سنّت براى پاسخ به هر پرسشى كافى است . مذهب وى تا نيمه قرن دوم ادامه داشت ، سپس از بين رفت . مردم بغداد ، شهرهاى فارس و اندكى از مردم آفريقا و اندلس بر مذهب او بودند . ابن خلدون ( م 808 ) مىنويسد : اين مذهب اكنون از بين رفته است . هر چند بعدها ابن حزم اندلسى نيز مذهب ظاهرى را پذيرفت ، گرچه با مؤسّس اين مذهب مخالفتهايى نيز داشت . « 2 » 7 . مذهب طبرى ؛ بنيانگذار اين مذهب ، مفسّر و مورّخ معروف أبو جعفر محمّد بن جرير طبرى ( م 310 ) است . او فقه را از داوود فرا گرفت و همچنين فقه اهل عراق و مالك و شافعى را نيز آموخت . او معتقد بود كه احمد بن حنبل ، فقيه نيست ؛ بلكه صرفاً يك محدّث است . طبرى نيز در فقه ، مذهب خاصّى داشت كه در بغداد گسترش يافت ؛ او و پيروانش در فقه تأليفاتى داشتند كه به دست ما نرسيده است . مذهب او نيز بعد از نيمهء قرن پنجم رو به افول نهاد و منقرض شد و فقط آراى او در كتابها باقى ماند . « 3 » مذاهب منقرض نشده : مقصود ما از مذاهب منقرض نشده ، مجموعه مذاهب فقهى از اهل سنّت است ، كه در ميان گروه زيادى از مسلمانان باقى مانده و تا به امروز مورد عمل قرار مىگيرد . اين مذاهب عبارتند از : حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى . 1 . مذهب حنفى مؤسّس اين مذهب ، ابو حنيفه نعمان بن ثابت بود . وى در كوفه متولّد شده و در همان جا رشد و پرورش يافت . معروف آن است كه تولّد وى در سال 80 هجرى و وفاتش در سال 150 هجرى در بغداد بود . ابو حنيفه ، شاگرد حمّاد بن ابى سليمان كوفى ( م 120 ) بود . خطيب بغدادى از شخصى به نام أبو مطيع نقل مىكند كه ابو حنيفه گفت : به نزد أبو جعفر منصور عبّاسى رفتم ؛ به من گفت : علم را از چه كسى فرا

--> ( 1 ) . تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 174 ؛ طبقات ابن سعد ، ج 7 ، ص 517 ؛ وفيات الاعيان ، ج 4 ، ص 127 . ( 2 ) . ر . ك : موسوعه جمال عبد الناصر ، ج 1 ، ص 34 ؛ طبقات الفقهاء شيرازى ، ص 92 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 15 ؛ تاريخ بغداد ، ج 6 ، ص 375 - 369 . ( 3 ) . موسوعه جمال عبد الناصر ، ج 1 ، ص 34 ؛ وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 456 ؛ تاريخ بغداد ، ج 2 ، ص 162 .